* ( بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ) * و او به همه چيزها دانا است اول و آخر نزد علم او مساويست و ظاهر و باطن نسبت به ذاتش يكسان * ( هُوَ الَّذِي ) * او است آن خدايى كه * ( خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ ) * كه بيافريد آسمانها و زمينها را * ( فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ) * در مدت شش روز تا ملايكه ملاحظهء حدوث آنها كنند بظهور شيئى بعد از شيئى ديگر و يا بجهة مصالح مكلفين هم چنان كه در اخبار ثابت شده و اگر نه بجهة اين ميبود در ساعت واحده ايجاد آن ميفرمود چه او قادر بالذاتست * ( ثُمَّ اسْتَوى ) * پس مستولى شد * ( عَلَى الْعَرْشِ ) * بر عرش يا قصد كرد به تدبير آن و اجراى امور متعلقه بدان بر وفق اراده و مصلحة و گويند كه عرش بمعنى ملكت يعنى مستولى شد بر پادشاهى و بعد از ذكر كمال قدرت خود بيان كمال علم خود ميفرمايد بقوله * ( يَعْلَمُ ما يَلِجُ ) * ميداند آنچه در آيد * ( فِي الأَرْضِ ) * در زمين چون بذور محروثه و قطرات سحاب و كنوز و امورات و غير آن * ( وَما يَخْرُجُ مِنْها ) * و ميداند آنچه بيرون ميآيد از زمين چون نباتات و بعضى از دفاين در دنيا و ساير كنوز و تمامى موتى در اخرت * ( وَما يَنْزِلُ ) * و ميداند آنچه فرود آيد * ( مِنَ السَّماءِ ) * از آسمان چون باران و برف و تگرگ كه سبب ارزاقند و ملائكه و احكام ماموره و منهيه * ( وَما يَعْرُجُ ) * و آنچه بالا رود و در آيد * ( فِيها ) * در آسمان چون ارواح و اعمال عباد و دعوت ايشان و ملائكه كه اعمال بندگان مينويسند و بخارات زمين و غير آن حاصل كلام آنست كه هيچ چيز از اشيا بر او پوشيده و پنهان نيست * ( وَهُوَ مَعَكُمْ ) * و او با شما است بعلم و قدرت عموما و بفضل و رحمت خصوصا * ( أَيْنَ ما كُنْتُمْ ) * هر جا كه باشيد چون معيت علم و قدرت او به هيچ حال از شما منفك نيست پس هيچ چيز از احوال و اعمال شما بر او مخفى نخواهد بود و بجهة تاكيد اين قول وضع مظهر در موضع مضمر نموده و تكرار اين معنى فرموده بقوله * ( وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ ) * و خداى به آنچه شما ميكنيد از خير و شر * ( بَصِيرٌ ) * بينا است و بر آن جز او سزا خواهد داد * ( لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * مر او راست حكمگذارى و فرمانروايى در آسمانها و زمينها و تكرار اينكلام بجهة آنست كه اول تعلق بابدا دارد و ثانى باعاده چنانچه ميفرمايد * ( وَإِلَى اللَّه ) * و بسوى خدا * ( تُرْجَعُ الأُمُورُ ) * باز گرديده شود عواقب كارها و بالاخرة جميع كسانى كه در دنيا دعوى مالكيت مىكنند فانى شوند و مالكيت مطلقه مخصوص به او سبحانه شود چنان كه قبل از خلق بود * ( يُولِجُ اللَّيْلَ ) * در